خشکی پاها هنگام بلند شدن از تخت، کشیده شدن ساق هنگام راه رفتن و احساس سنگینی عضلات از چالش‌های رایج مبتلایان به ام‌اس است. اجرای اصولی حرکات کششی برای بیماران ام اس یکی از مؤثرترین روش‌ها برای مهار این سفتی و حفظ استقلال حرکتی است.
در چنین شرایطی معمولاً اولین توصیه‌ای که بیمار می‌شنود این است: «بیشتر کشش انجام بده.» اما در بیماری ام اس، موضوع به این سادگی نیست.
گاهی احساس سفتی واقعاً از کوتاهی عضله ناشی می‌شود، گاهی اسپاستیسیتی نقش اصلی دارد و در بعضی افراد ضعف عضلات باعث می‌شود اندام «سنگین و سفت» احساس شود. این مشکلات ممکن است احساس مشابهی ایجاد کنند، اما نحوه مدیریت آنها یکسان نیست.
به همین دلیل، هدف حرکات کششی در ام‌اس این نیست که مفصل را با فشار تا بیشترین دامنه ممکن ببریم. هدف این است که حرکت موجود حفظ شود، بافت‌ها انعطاف‌پذیر باقی بمانند و فرد بتواند فعالیت‌های روزمره را با محدودیت کمتری انجام دهد.
| اصل کلیدی فیزیودرمان
کشش مؤثر باید آرام، کنترل‌شده و بدون درد باشد. کشش شدید یا ناگهانی به‌ویژه در فردی که اسپاستیسیتی دارد می‌تواند حتی انقباض عضله را بیشتر کند. |
چرا بیماران ام اس دچار خشکی عضلات می‌شوند؟
خشکی در ام‌اس می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. یکی از مهم‌ترین آنها اسپاستیسیتی است؛ یعنی افزایش غیرطبیعی تون عضله که می‌تواند باعث سفتی، اسپاسم و مقاومت در برابر حرکت شود.
اما اسپاستیسیتی تنها علت نیست. اگر فرد به دلیل ضعف یا خستگی کمتر حرکت کند، عضلات و بافت‌های اطراف مفصل ممکن است به مرور انعطاف خود را از دست بدهند. وضعیت‌های طولانی‌مدت نشستن یا دراز کشیدن نیز می‌توانند باعث کوتاه شدن بعضی عضلات شوند.
حرکت منظم و کشش می‌تواند به حفظ انعطاف عضلات، لیگامان‌ها و مفاصل کمک کند و احتمال ایجاد محدودیت پایدار دامنه حرکت یا Contracture را کاهش دهد.
آیا کشش اسپاستیسیتی ام اس را درمان می‌کند؟
نه به‌تنهایی. کشش می‌تواند یکی از اجزای مدیریت اسپاستیسیتی باشد، اما اسپاستیسیتی یک مشکل ساده عضلانی نیست. سیستم عصبی در ایجاد آن نقش دارد و عوامل مختلفی می‌توانند آن را تشدید کنند.
عفونت، درد، مشکلات پوستی، وضعیت نامناسب بدن، تغییر ناگهانی وضعیت، لباس بسیار تنگ یا بعضی مشکلات مثانه و روده ممکن است شدت اسپاستیسیتی را افزایش دهند. بنابراین اگر سفتی بیمار ناگهان شدیدتر شده است، فقط افزایش مقدار کشش همیشه پاسخ مناسبی نیست.
در چنین شرایطی بهتر است محرک‌های احتمالی بررسی شوند و برنامه فردی شامل حرکت، کشش، ورزش، وضعیت‌دهی و در صورت نیاز مداخلات دارویی یا تخصصی تنظیم شود.
مهم‌ترین قانون کشش در ام اس: آهسته حرکت کنید
یکی از ویژگی‌های مهم اسپاستیسیتی، وابستگی آن به سرعت حرکت است. هنگام اعمال کشش ناگهانی یا سریع، دوک‌های عضلانی (Muscle Spindles) به‌سرعت تحریک شده و رفلکس کششی (Stretch Reflex) را فعال می‌کنند. این فرآیند باعث انقباض دفاعی و شدیدتر عضله در برابر حرکت می‌شود. در برخی موارد، حرکت ناگهانی حتی می‌تواند منجر به «کلونوس» (Clonus) یا انقباضات ریتمیک و تکراری شود که لرزش شدید در اندام ایجاد می‌کند.
به همین دلیل، اگر اندام بیمار سفت است، نباید پا یا دست را با حرکت سریع به سمت انتهای دامنه برد. کشش باید کاملاً آرام و یکنواخت اعمال شود. اگر هنگام کشش احساس می‌کنید عضله ناگهان بیشتر مقاومت می‌کند، حرکت را متوقف کنید، چند لحظه در همان نقطه صبوری کنید تا سیستم عصبی آرام شود و سپس با دامنه کمتر ادامه دهید.
کشش عضلات ساق پا
سفتی عضلات ساق پا می‌تواند روی وضعیت مچ پا، قدم برداشتن و قرار گرفتن پاشنه روی زمین اثر بگذارد.
یک روش ساده، کشش ساق در حالت ایستاده کنار دیوار است. فرد دست‌ها را روی دیوار قرار می‌دهد، یک پا جلو و پای دیگر عقب قرار می‌گیرد. پاشنه پای عقب روی زمین می‌ماند و زانوی پای جلو به‌آرامی خم می‌شود تا کشش ملایمی در پشت ساق احساس شود.
در بعضی راهنماهای عمومی، نگه داشتن کشش حدود ۱۵ تا ۳۰ ثانیه مطرح می‌شود؛ با این حال مقدار دقیق باید با توان فرد و پاسخ عضله هماهنگ شود.
اگر تعادل فرد ضعیف است، انجام همین حرکت در حالت ایستاده ممکن است مناسب نباشد. در این شرایط می‌توان کشش ساق را در حالت نشسته و با کمک بند انجام داد.
کشش همسترینگ
عضلات پشت ران یا همسترینگ ممکن است در بعضی بیماران دچار کوتاهی یا احساس سفتی شوند.
کشش همسترینگ می‌تواند به شکل نشسته انجام شود؛ برای مثال فرد روی لبه صندلی می‌نشیند، یک پا را کمی جلو قرار می‌دهد، زانو نسبتاً صاف می‌ماند و تنه با حفظ ستون فقرات به‌آرامی به جلو منتقل می‌شود.
هدف این نیست که بیمار حتماً انگشتان پا را لمس کند. اگر برای بیشتر شدن کشش کمر به‌شدت گرد شود یا زانو با فشار صاف نگه داشته شود، کیفیت تمرین پایین می‌آید.
کشش باید در پشت ران احساس شود، نه به شکل درد تیز، بی‌حسی یا کشش عصبی شدید.
کشش عضلات جلوی ران و خم‌کننده‌های لگن
افرادی که مدت زیادی می‌نشینند ممکن است به مرور در ناحیه جلوی لگن و ران احساس کوتاهی کنند. برای کشش ایمن عضلات چهارسر و خم‌کننده‌های لگن، روش‌های گام‌به‌گام زیر پیشنهاد می‌شود:
۱. روش خوابیده به پهلو (مناسب برای تعادل ضعیف): به پهلو بخوابید و زانوی پای زیرین را کمی خم کنید تا بدنتان پایدار شود. مچ پای بالایی را با دست یا یک بند کششی بگیرید و پاشنه را به‌آرامی به سمت باسن هدایت کنید. زانوها را در یک راستا نگه دارید و از گود کردن کمر خودداری کنید.
۲. روش نیمه‌دوزانو (Half-Kneeling): روی یک زانو بنشینید و پای دیگر را با زانوی ۹۰ درجه جلو بگذارید (از یک صندلی محکم برای حفظ تعادل کمک بگیرید). با صاف نگه داشتن تنه، لگن را به‌آرامی به سمت جلو منتقل کنید تا کشش ملایمی در جلوی ران و لگن پای عقب احساس شود. وضعیت را ۱۵ تا ۳۰ ثانیه حفظ کنید.
کشش عضلات داخلی ران
اسپاستیسیتی عضلات نزدیک‌کننده ران (Adductors) می‌تواند باعث تمایل پاها به سمت خط وسط و قیچی شدن آنها شود. برای کشش گام‌به‌گام این ناحیه:
۱. کشش نشسته (پروانه‌ای اصلاح‌شده): روی صندلی یا تخت بنشینید، کف پاها را نزدیک به هم قرار دهید و اجازه دهید زانوها به‌آرامی به طرفین باز شوند. بدون فشار آوردن با دست‌ها به زانوها، تنها با وزن طبیعی پاها و تنه صاف، ۱۰ تا ۲۰ ثانیه مکث کنید.
۲. کشش خوابیده به پشت: به پشت بخوابید، زانوها را خم کرده و کف پاها را روی تخت بگذارید. به‌آرامی زانوها را از هم دور کنید تا کشش ملایمی در داخل ران ایجاد شود. باز کردن پاها با فشار زیاد روش مناسبی نیست و در صورت بروز مقاومت واضح یا اسپاسم، دامنه حرکت باید فوراً کاهش یابد.
کشش مچ پا و انگشتان
اگر مچ پا تمایل به خم شدن به سمت پایین (Plantar Flexion) دارد، دامنه حرکت مچ می‌تواند محدود شود و راه رفتن دشوارتر شود. حرکت آرام مچ به سمت بالا (دورسی‌فلکشن) می‌تواند در برنامه قرار گیرد.
در برخی بیماران خود فرد می‌تواند این حرکت را انجام دهد؛ در دیگران ممکن است نیاز به کمک فرد دیگری باشد. نکته اصلی این است که حرکت باید در راستای طبیعی مفصل انجام شود، نه با چرخاندن پا یا فشار دادن ناگهانی انگشتان.
حرکات کششی تنه برای بیماران ام اس
خشکی تنه می‌تواند چرخیدن در تخت و حفظ تعادل را مختل کند. این تمرینات گام‌به‌گام به بهبود انعطاف ستون فقرات کمک می‌کنند:
۱. چرخش تنه در حالت خوابیده: به پشت بخوابید، زانوها را خم کرده و دست‌ها را به طرفین باز کنید. به‌آرامی هر دو زانو را به یک سمت پایین بیاورید در حالی که شانه مخالف روی تخت باقی می‌ماند. ۱۰ ثانیه مکث کرده و حرکت را برای سمت دیگر تکرار کنید.
۲. خم شدن به طرفین در حالت نشسته (Sideways Lean): روی صندلی صاف بنشینید، یک دست را روی دسته صندلی بگذارید و دست دیگر را بالا ببرید. به‌آرامی تنه را به سمت مخالف خم کنید تا کشش در پهلو احساس شود.
کشش شانه و دست
اگر فرد به علت ضعف یا کاهش استفاده از یک دست، اندام فوقانی خود را کمتر حرکت دهد، ممکن است به مرور دامنه حرکت شانه یا آرنج کاهش پیدا کند.
حرکت آرام دست روی میز، Table Slide یا بالا بردن کنترل‌شده دست در محدوده راحت می‌تواند در بعضی بیماران استفاده شود. اما اگر بیمار درد شانه دارد، بالا بردن دست تا انتهای دامنه بدون بررسی علت درد مناسب نیست.
هدف باید حفظ حرکت بدون تحریک درد باشد.
کشش گردن؛ با احتیاط بیشتر
کشش گردن باید بسیار آرام و بدون فشار دستی اضافه انجام شود. مراحل اجرای ایمن:
۱. کشش جانبی: صاف بنشینید، شانه را پایین نگه دارید و به‌آرامی گوش راست را به سمت شانه راست نزدیک کنید تا کشش در سمت چپ گردن احساس شود (۵ تا ۱۰ ثانیه).
۲. خم کردن به جلو: سر را به‌آرامی به سمت پایین خم کنید تا چانه به سینه نزدیک شود. از فشار دادن سر با دست کاملاً خودداری کنید. اگر علاوه بر سفتی، سرگیجه، بی‌حسی یا درد منتشرشونده دارید، حرکت را متوقف کنید.
آیا حرکات کششی باید درد ایجاد کنند؟
خیر. احساس کشش ملایم طبیعی است اما درد تیز، سوزش، افزایش بی‌حسی یا درد شدید نشانه مناسبی نیست. کشش باید در محدوده قابل‌تحمل انجام شود و در صورت ایجاد درد متوقف یا اصلاح شود.
این اصل به‌خصوص در فردی که حس اندام کاهش یافته اهمیت بیشتری دارد، زیرا ممکن است بیمار نتواند فشار بیش از حد را به‌درستی احساس کند.
| هشدار بالینی
«بیشتر کشش بده تا باز شود» همیشه توصیه درستی نیست. شدت کشش باید بر اساس کیفیت بافت، اسپاستیسیتی، درد و دامنه حرکت بیمار انتخاب شود. |
اگر بیمار خودش نتواند کشش انجام دهد چه کنیم؟
در برخی افراد، ضعف عضلات یا محدودیت شدید حرکت اجازه نمی‌دهد فرد کشش را به‌تنهایی انجام دهد. در این شرایط فیزیوتراپیست ممکن است به بیمار یا مراقب آموزش دهد چگونه کشش غیرفعال (پاسیو) را ایمن انجام دهد.
در بیمارانی که حرکت برایشان دشوار است، یک عضو خانواده یا مراقب می‌تواند پس از آموزش مناسب توسط فیزیوتراپیست در انجام حرکات پاسیو کمک کند. راستای مفاصل و میزان حمایت در این حالت اهمیت زیادی دارد.
هدف این نیست که مراقب پا یا دست را با زور «صاف» کند.
اصول طلایی دوز و زمان‌بندی کشش در ام‌اس
زمان مناسب اجرای کشش: زمان مناسب برای همه بیماران یکسان نیست؛ برخی صبح‌ها خشکی بیشتری دارند و کشش قبل از شروع روز برایشان مفید است، در حالی که برخی دیگر پس از گرم شدن بدن بهتر کشش را تحمل می‌کنند. مهم‌ترین اصل، انجام کشش در زمانی است که فرد خسته، دچار درد یا بیش از حد گرم نباشد.
در واقع، نمی‌توان یک حرکت ثابت را به عنوان بهترین ورزش برای ام اس برای همه بیماران معرفی کرد؛ زیرا میزان خستگی، اسپاستیسیتی، ضعف عضلانی، مشکلات تعادلی و محدودیت حرکتی در افراد مختلف یکسان نیست. برای بعضی بیماران تمرینات کششی اولویت بیشتری دارند و برای برخی دیگر، ترکیبی از تمرینات تقویتی، تعادلی، هوازی و کششی می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد.
مدت زمان نگه‌داشتن کشش: در تمرینات عمومی نگه داشتن کشش بین ۱۵ تا ۳۰ ثانیه مطرح می‌شود، اما در افراد مبتلا به اسپاستیسیتی یا محدودیت‌های شدید، مدت زمان باید متناسب با پاسخ عضله و توان فرد به صورت اختصاصی تنظیم شود.
تعداد دفعات در روز: استمرار کلید موفقیت است. معمولاً انجام چندین جلسه کششی کوتاه و منظم در طول روز بسیار بهتر و قابل‌تحمل‌تر از یک جلسه طولانی و خسته‌کننده است.
کشش قبل یا بعد از ورزش: پیش از شروع فعالیت، گرم کردن پویا و حرکت نرم بر کشش‌های ایستا و شدید روی عضله سرد اولویت دارد. پس از ورزش نیز می‌توان از کشش ملایم برای کاهش سفتی استفاده نمود.
نقش گرما در کشش بیماران ام اس
یکی از نکات بسیار مهم در MS، حساسیت به گرما و بروز «پدیده اوتهوف» (Uhthoff’s Phenomenon) است؛ حالتی که در آن افزایش جزئی دمای بدن باعث تشدید موقت علائم عصبی مانند ضعف، خستگی، یا تار شدن دید می‌شود.
برای جلوگیری از این مشکل، راهکارهای عملی زیر توصیه می‌شود:
- خنک‌سازی محیط: تمرینات را در تصاویری با تهویه مناسب یا کولر انجام دهید.
- دوش ولرم یا خنک: گرفتن دوش با دمای ملایم یا مایل به خنک پیش از تمرین به کاهش دمای پایه بدن کمک می‌کند.
- نوشیدن آب خنک: در طول تمرین جعه‌جرعه آب خنک بنوشید و از حوله نم‌دار خنک روی گردن استفاده کنید.
آیا یوگا برای کشش بیماران ام اس مناسب است؟
برای بعضی افراد، بله. بعضی حرکات یوگا می‌توانند انعطاف‌پذیری، کنترل تنه و آرام‌سازی را درگیر کنند. اما همه وضعیت‌های یوگا برای همه افراد مبتلا به ام‌اس مناسب نیستند.
بیماری با اختلال تعادل نباید صرفاً برای کشش وارد وضعیت‌های ایستاده پیچیده شود. شدت و وضعیت‌ها باید متناسب با عملکرد فرد اصلاح شوند.
کشش در فردی که از ویلچر استفاده می‌کند
استفاده از ویلچر به معنی حذف تمرینات کششی نیست. در واقع وضعیت طولانی‌مدت نشسته می‌تواند بعضی عضلات را در معرض کوتاهی قرار دهد.
کشش همسترینگ، ساق، خم‌کننده‌های لگن، تنه و شانه می‌تواند با توجه به توان فرد در برنامه قرار گیرد. در بعضی بیماران، استندینگ فریم (قاب ایستادن) یا تمرین ایستادن حمایتی نیز می‌تواند بخشی از مدیریت طولانی‌مدت دامنه حرکت باشد.
| ناحیه عضلانی | روش اجرای ایمن در خانه | دوز و زمان پیشنهادی | خط قرمز بالینی |
| پشت ساق پا | ایستاده کنار دیوار با تکیه دست‌ها یا نشسته روی صندلی با کشیدن مچ پا به بالا به کمک بند | ۱۵ تا ۳۰ ثانیه مکث، ۲ تا ۳ بار در روز | تحریک کلونوس (لرزش شدید) یا بلند شدن پاشنه از زمین با فشار ناگهانی |
| پشت ران (همسترینگ) | نشسته روی لبه صندلی، یک پا جلو و خم کردن تنه از لگن با ستون فقرات صاف | ۱۵ تا ۲۰ ثانیه مکث، ۲ بار برای هر پا | گرد کردن شدید کمر، احساس تیر کشیدن یا بی‌حسی در پشت پا |
| جلوی ران و لگن | خوابیده به پهلو (هدایت پاشنه به سمت باسن) یا حالت نیمه‌دوزانو با حفظ تنه مستقیم | ۱۵ تا ۳0 ثانیه مکث، ۲ بار برای هر سمت | گود کردن بیش از حد کمر یا عدم تعادل در وضعیت نیمه‌دوزانو |
| داخل ران (اداکتورها) | نشسته پروانه‌ای اصلاح‌شده یا خوابیده به پشت با زانوهای خمیده و دور کردن آرام زانوها از هم | ۱۰ تا ۲۰ ثانیه مکث آرام، ۲ تا ۳ تکرار | فشار دستی شدید روی زانوها برای باز کردن بیشتر یا بروز اسپاسم قیچی‌شدن |
| تنه و شانه | چرخش تنه در حالت خوابیده یا سریدن دست‌ها روی میز (Table Slide) در حالت نشسته | ۱۰ تا ۱۵ ثانیه مکث، ۳ بار در هر جهت | ایجاد درد شدید در مفصل شانه یا جدا شدن شانه مخالف از تخت هنگام چرخش |
حرکات کششی ام اس در منزل و خدمات فیزیودرمان
بخش زیادی از تمرینات کششی را می‌توان پس از آموزش صحیح در منزل ادامه داد. با این حال، برنامه تمرین خانگی باید ساده، ایمن و متناسب با شرایط اختصاصی هر فرد طراحی شود.
در فیزیودرمان، فیزیوتراپیست با حضور در منزل بیمار، وضعیت حرکتی، میزان اسپاستیسیتی، دامنه مفاصل و توان فردی را به دقت ارزیابی کرده و برنامه کششی کاملاً شخصی‌سازی‌شده ارائه می‌دهد. همچنین ارزیابی وضعیت‌های روزمره مانند نحوه نشستن، خوابیدن و استفاده از ویلچر به بهینه‌سازی تمرینات کمک می‌کند.
علاوه بر خدمات فیزیوتراپی در منزل، بیماران به پنل ویدیویی تخصصی شامل ۹ دسته تمرینات کاملاً طبقه‌بندی‌شده دسترسی دارند و می‌توانند در کلاس‌های آنلاین گروهی زیر نظر فیزیوتراپیست برای تمرین مداوم شرکت کنند.
برای شروع، امکان استفاده از ارزیابی آنلاین فیزیودرمان با هزینه ۲۵۰ هزار تومان فراهم است. ضمناً با ارائه فاکتور رسمی، تا ۷۰ درصد از هزینه‌ها توسط بیمه تکمیلی قابل جبران خواهد بود.
| مشاوره و ثبت‌نام در خدمات فیزیودرمان
جهت دریافت اطلاعات بیشتر و دریافت برنامه اختصاصی با شماره 09372076329 تماس بگیرید. |
چه زمانی کشش باید متوقف شود؟
کشش باید متوقف یا اصلاح شود اگر باعث درد قابل‌توجه، افزایش شدید اسپاسم، سرگیجه، بی‌حسی جدید یا افزایش واضح علائم شود.
همچنین اگر اسپاستیسیتی نسبت به روزهای قبل ناگهان شدیدتر شده است، بهتر است فقط مقدار کشش بیشتر نشود و عوامل احتمالی تشدیدکننده بررسی شوند.
تغییر جدید در وضعیت عصبی، ضعف ناگهانی یا علائم متفاوت از حالت معمول نیز نیازمند ارزیابی پزشکی است.
اشتباهات رایج در کشش بیماران ام اس
- کشیدن سریع اندام اسپاستیک یا فشار زیاد برای صاف کردن مفصل.
- ادامه کشش با وجود درد یا بی‌حسی جدید.
- انتخاب تمرین‌های پیچیده بدون توجه به تعادل و سطح عملکرد.
- اجرای یک برنامه کاملاً یکسان برای همه بیماران.
- فرض کردن اینکه تمام احساس سفتی ناشی از اسپاستیسیتی است؛ در حالی که ضعف، خستگی یا کوتاهی بافت نیز می‌توانند احساس مشابهی ایجاد کنند.
| جمع‌بندی و سخن پایانی فیزیودرمان
حرکات کششی برای بیماران ام‌اس زمانی بیشترین اثرگذاری را دارند که بر اساس نیاز واقعی فرد انتخاب شوند. شدت، نحوه اجرا و دوز تمرین‌ها باید کنترل‌شده، بدون درد و با هدف حفظ دامنه حرکت و استقلال حرکتی باشد. کشش بیشتر همیشه بهتر نیست و استمرار در برنامه‌ای متناسب، کلید دستیابی به بهترین نتیجه است. |
فیزیودرمان | همراه شما تا زندگی بدون درد
منابع علمی اصلی
- NICE. Multiple sclerosis in adults: management (NG220) – مدیریت علائم و اسپاستیسیتی در ام‌اس. مشاهده منبع
- MS Trust. Stretching exercises – تمرینات کششی اصلاح‌شده برای افراد مبتلا به ام‌اس. مشاهده منبع
- MS Trust. Treatment and management options for MS spasms & spasticity. مشاهده منبع
- National Multiple Sclerosis Society. Exercise, stretching and spasticity resources. مشاهده منبع
این مقاله برای آموزش عمومی است و جایگزین ارزیابی پزشکی یا برنامه فیزیوتراپی فردی نیست.
